post

Essay over lezingenreeks ‘Kunst en Cognitie’

Essay nav Lezingenreeks ‘Kunst en Cognitie’

“Wat maakt dieren en mensen zo bijzonder? Het brein.” De eerste woorden van de lezing staan met grote letters bovenaan op een nieuwe pagina in mijn collegeblok genoteerd. Fred Keizer, verbonden aan RUG faculteit Wijsbegeerte luid er zijn lezing mee in.

Gelijk gaan er allemaal raderen draaien in mijn hoofd. De volgende twee minuten van de lezing volg ik nauwelijks en ik besef me wederom dat ‘het brein’ een zoveel omvattend iets is dat ik me nieuwsgierig afvraag welk klein gedeelte daarvan behandeld gaat worden in deze en de lezingen die nog gaan volgen.

In relatie tot kunst is cognitie op elk vlak van belang. Het omvat zoveel dat het nauwelijks in een samenvatting te omschrijven is, maar ik heb de dingen die het dichtste bij mij en mijn visie op kunst staan eruit gehaald en beschreven hoe ik tegen die stelling of opmerking aankijk en wat voor invloed het heeft op mijn werk.

Perspectief
“De ’wereld’ is het perspectief waarin je leeft,” legt Barend van Heusden, hoogleraar RUG kunst-, neuro- en geesteswetenschappen, uit. Ik weet direct dat deze lezing gaat aansluiten bij mijn interesse voor het ontstaan van dat perspectief en mijn werk wat daar tot nu toe uit voort gekomen is.

Ieders wereld is anders. Je hebt je persoonlijke aanleg en smaak, zoals sporten, muziek en partner. Je hebt je opvoeding, waarin je de gebruiken, meningen, normen en waarden van je ouders meekrijgt. En je hebt culturele invloeden, zoals tekens en taal, geschiedenis en tradities. Al deze factoren beïnvloeden ook elkaar weer. Het bepaalt hoe je de wereld ‘in het groot’ ziet, maar ook je smaak en mening in het klein. Deze is dan ook niet permanent, en onderhevig aan verandering.

Jan Mukařovský, (1891–1975) Tsjechische theoreticus literatuur en esthetica, vroeg zich af; ”We kijken naar het zelfde, maar wat zien we?” Wat we denken te zien interpreteren we vanuit onze herinneringen, achtergrond en kennis. Daarom, zegt hij, is het belangrijk dat een mening getoetst wordt voordat er een waardeoordeel aan gehangen wordt. Om een kunstwerk werkelijk te ‘vatten’ moet je op de hoogte zijn van de sociaal culturele context waarbinnen het is gecreëerd.

Kaders
Het hier en nu wordt constant getoetst aan wat er in de herinnering is opgeslagen. Barend van Heusden: “Wij zijn ons geheugen, herinneringen versus hier en nu.”

Ons wereldbeeld zit opgeslagen in ons geheugen. Ik denk dat we door ons geheugen in staat zijn lessen te trekken uit wat we mee maken. We kunnen associëren, refereren en conclusies trekken. Vaak zelfs onbewust. Maar herinneringen scheppen daarmee gelijk een specifiek kader. Hoe kan je immers weten hoe iets is zonder dat je het hebt meegemaakt, of zelfs niet van het bestaan af weet?

Dan komt een stuk inleving en verbeelding om de hoek kijken. Maar ook dit vermogen hangt af van je herinneringen. Je moet denken aan een film die je gezien hebt, een verhaal wat je hebt gehoord of een sprookje dat je ooit is voorgelezen. Als het gedrag in die situatie je aanstond kan je dat op je eigen manier imiteren en toepassen.

In dat kader vond ik het voorbeeld van Ronald Hunneman mooi. Deze docent aan de RUG bij Kunst, Cultuur en Media, gebruikt de term ‘taste breakers’. Via de geschiedenis van componist Beethoven en kunstenaar J.Pollock legt hij uit hoe je kunt ontwikkelen hoe je je ergens toe verhoudt. Zelfs als iets zeer ver buiten je referentiekader valt, dan nog kan iets na herhaling of achtergrondinformatie ‘wennen’ en daarna zelfs de voorkeur krijgen boven wat je al kende.

Voor mij een mooi voorbeeld van hoe je bewust je zelf kunt veranderen, of er in ieder geval voor kunt kiezen je eigen vermogen tot verandering te verkennen.

Bewustzijn en bewust zijn

Barend van Heusden: “Kunst is ‘geen eigenschap van dingen’ (voorwerpen) maar een complex cognitief proces”. Dit is een afgeleide van het besef dat mensen geen betekenis ontdékken in de wereld, maar betekenis géven aan de wereld. Daarom is ‘wat is kunst?’ een van de moeilijkste vragen om te beantwoorden. Er komt zoveel bij kijken voordat je een persoonlijke of professionele mening kunt geven over een werk. Een waspoeder doos (Warholl red.) is niet per definitie een kunstwerk. Een waspoederdoos die in een bepaalde context en met een bepaalde achterliggende reden of intentie van de kunstenaar wordt gepresenteerd, kan dat wel zijn. Maar daarvoor moet je een werk wel onderzoeken, moet het betekenis krijgen. Wat zie je? Wat doet het met je? Wat weet je? Wat associeer je ermee? Wat is de tijd en situatie waarin het gepresenteerd (of gemaakt) werd? Enz.

Zonder je dit allemaal af te vragen zal je nooit onderbouwde conclusie kunnen trekken over het werk, of iets als kunst of geen kunst kunnen bestempelen.

Barend van Heusden: ”Kunst is verbeelding van bewustzijn in een medium.” Ik vindt het woord bewustzijn goed op te delen in ‘bewust’ en ‘zijn’. Het kan best lastig zijn om je bewustzijn vorm en /of uitleg te geven. Je kan je heel erg bewust zijn van een gevoel wat je hebt, maar daar geen woorden aan kunnen geven. Of misschien spreek je de ander zijn taal letterlijk niet. Dan kan een beeld of uitbeelding in een ander medium dicht in de buurt komen van wat je voelt of over wilt brengen. We zijn allemaal mensen, delen dezelfde zintuigen en emoties, een soort universele taal waardoor je via een ander medium wel betekenis en gevoel over kunt brengen.

Kunst als dialoog
Jan Mukařovský: “Kunst heeft een bemiddelende functie tussen mensen”. Ik kan dit alleen maar beamen. Het ligt in mijn diepste overtuiging dat dit een van de belangrijkste functies is van kunst. Stilstaan bij een beeld of gedachtegoed wat geuit wordt in een kunstwerk kan relativerend, verhelderend, troostend zijn of zelfs tot nieuwe inzichten of een dialoog leiden. En juist die dialoog is wat ik zo belangrijk vind. Door te communiceren via kunst komen mensen naar mijn idee dichter tot elkaar. Je krijgt een kijkje in een andere wereld, in iemand anders zijn wereld. Kunst deelt en verruimd elkaars referentiekader, en zorgt op die manier voor meer overlap en vooral begrip.

Relatie tot mijn eigen werk
Hoe ontstaat iemands wereldbeeld of mening? Hoe beïnvloed hij vervolgens andermans mening? Wat zijn de gevolgen? En wie is er dan verantwoordelijk?

Ik vraag me dit erg vaak af. Vooral als ik nieuws kijk. Ik heb mij voor een aantal van mijn werken verdiept in de jeugd van mensen (mede)verantwoordelijk voor genocide. Veelal dictatoren of mensen met veel invloed. Wat ik vooral interessant en beangstigend vond waren mensen die zelf niet letterlijk bloed aan hun handen hadden, maar door opruiing en het verspreiden van haat door middel van het gesproken en geschreven woord, verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor massa genocide.

Metamorfose 1

Mijn werk ‘Metamorfose’ gaat hierover. In het aquarium zitten kikkervisjes. Kikkervisjes hebben voor mij sterk de associatie met menselijke spermatoïden en groeien in een aantal weken uit van ei (kikkerdril) tot volwassen kikker. Ik heb de kikkervisjes als metafoor gebruikt voor opgroeiende kinderen. Wat krijgen kinderen mee tijdens hun opvoeding? Welke invloeden drukken het sterkste hun stempel op de ontwikkeling en denkbeelden van het kind naar volwassenheid? En wie is dan verantwoordelijk voor het gedrag van het kind als volwassene?

Metamorfose 2Als kind wordt je wereldbeeld en je referentiekader dagelijks gevormd door de volwassenen om je heen. Dit bepaalt hoe het kind naar de wereld kijkt en deze beleefd. Via mijn werk wil ik benadrukken hoe vatbaar en kwetsbaar kinderen zijn voor hun omgeving en hoe belangrijk het is dat volwassenen om hen heen zich daar bewust van zijn. Wat geef je door? Hoe geef je dat door? En wie is er verantwoordelijk voor de gevolgen van die woorden?

Preserved ChildhoodMijn werk ‘preserved childhood’ laat knuffels zien in weckpotten. De associatie met embryo’s op sterk water is snel gemaakt. Samen met de titel laten ze je even stilstaan bij een tijd die is geweest, nooit meer terugkeert maar wel zijn stempel op jou als persoon heeft gedrukt. Ik wil met dit beeld een moment van bewustwording creëren van die vervlogen tijd en haar invloed.

Conclusie
Wie je bent, waarom je dat bent en wat je doorgeeft vind ik mateloos boeiend. Het is zo simpel en complex tegelijk. Ik wil via mijn kunst onderzoeken en uitdrukken hoe mensen elkaar raken, hen daar bewust van maken door juist hen te raken. Zo wil ik ook zelf aangeraakt worden door iemand anders zijn werk. Iedere aanraking is een uitwisseling van een stukje wereld. Ik geloof dat het delen hiervan mensen verrijkt en tot elkaar kan brengen. Hoe rijker ieders wereld, hoe vollediger ieders referentiekader, hoe groter de overlap en wederzijds begrijpen.

Anna-Lucia Rijff, 2014/15